ORIJIN LANNG KREYOL AYITI A ( # 2)

Post Reply
Michelange_Hyppolite

ORIJIN LANNG KREYOL AYITI A ( # 2)

Post by Michelange_Hyppolite » Thu Mar 30, 2006 6:32 pm

Konsta


Premye konsta: sòti nan ane 1980 yo pou rive nan ane 1990 yo sans lenguistik mo kreyòl la chanje nan diksyonè kou Petit Robert ak Petit Larousse.

Nan ane senkant yo mo kreyòl la te gen sans youn dyalèk lanng franse a, sepandan, rive nan ane swasant yo li rantre nan kategori lanng matènèl (Pradel Pompilus, 1983).

Anfen, sòti nan fen ane 1980 yo pou rantre nan ane 1990 yo lanng kreyòl vin jwenn plas li kòm lanng matènèl mounn ki ap viv nan Antiy yo ak nan zòn Oseyan Endyen epi yo mete sou li definisyon mo a nan domèn lenguistik.

Sa mennen nou nan youn dezyèm konsta, kote nou remake nan aprantisay youn lanng etranje gen youn etap ki pote non kreyòl (kreyolizasyon). Epitou nan domèn devlopman youn lanng, paske tout lanng sou latè pa te toujou jan yo ye jounen jodi a, gen youn etap tou ki pote non kreyòl (kreyolizasyon).

Kidonk, nan lenguistik mo kreyòl la gen sans youn etap nan pwosesis dev lopman youn lanng ansanm ak youn etap nan aprantisay youn lanng etranje. Anmenmtan an tou, li se non youn bann lanng yo rele lanng miks paske se melanj plizyè lanng ki kreye yo.

Se tout alevini sa yo nan divès sans mo kreyòl la kab genyen yo ki lakòz anpil save Ayisyen ap toke lide sou ki non nou dwe bay lanng nou pale a.


Teyori sou orijin lanng kreyòl Ayiti a

Gen divès kalite lanng kreyòl. Fouyapòt lanng yo klase yo daprè lanng ki founi plis mo nan devlopman lanng kreyòl yo vle konsidere a. Nou gen youn kreyòl ki jwenn sous mo li yo nan lanng angle a, yo pale li Jamayik. Gen younn tou ki jwenn sous mo li nan lanng espayòl, yo pale li nan peyi kou Awouba, Kiraso eksetera. Gen youn kreyòl ki jwenn sous mo li nan lanng pòtigè, se li yo pale nan youn peyi kou Kap Vè, Ginen Pòtigè eksetera. Epitou, pou nou fini, gen youn kreyòl ki pran prensipal sous mo li nan lanng franse a, li nan de rejyon diferan: Oseyan Endyen ak Antiy yo. Nou jwenn kategori kreyòl sa a nan peyi kou Lareyinyon, Sechèl, Zile Moris, Ayiti, Matinik, Gwadloup, Sent-Lisi eksetera (Pradel Pompilus, 1983).

Nan kwaze lide ant divès kalite ekspè nan domèn lanng, tout kalite teyori parèt sou orijin lanng kreyòl Ayiti a. Genyen twa ladan yo ki trè popilè. Anvan nou etale teyori sa yo, nou dwe raple nou chak grenn teyori mache ak youn tandans dèyè li, kididonk, yo tout ansanm reprezante youn latriye lide ki gen kèk ne laverite ladan yo, men ki pa nesesèman bay tout laverite a san fè peche. Se poutèt sa tou, entansyon nou ..., se pa tabli sou okenn nan teyori sa yo, men depreferans fè nou konnen yo ekziste. Konsa, pyèsmounn pa pe kab ban nou zannana pou Sizann osnon kann pou banbou.

(GEN RES TOUJOU)

Michel-Ange Hyppolite ( Kaptenn Koukourouj)
Manm Sosyete Koukouy Kanada

Post Reply